Haho (Khakhuli) kilisesi dolgu harçlarının arkeometrik analizi ve restorasyon önerisi
Murat Eroğlu1, Evren Kavali2, Fatma Zehra Çakıcı31Kastamonu Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü, Kastamonu2T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
3Atatürk Üniversitesi, Mimarlık Bölümü, Erzurum, Türkiye
Bagrat Krallığı döneminde 10. yüzyılda inşa edilen Haho (Khakhuli) Kilisesi, geçmişte Tao-Klarjetie bölgesi olarak bilinen ve günümüzde Erzurum ili, Tortum İlçesi, eski adı Haho olan Bağbaşı Köyü sınırları içinde yer almaktadır. Orta çağda önemli bir eğitim kurumu olan manastır çevresel etkiler ve tekrarlanan doğal afetler sonucunda zaman içerisinde yıpranarak deforme olmuştur. Yapının yaşamını sürdürebilmesi için restorasyon çalışmalarının yapılması kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu çalışmanın temel amacı Haho Kilisesi moloz duvar dolgu harcının özelliklerinin analitik yöntemlerle tespit edilmesi ve yapının restorasyonunda kullanılacak dolgu harcı için öneri geliştirilmesidir. Deneysel metodolojinin kullanıldığı bu çalışma kapsamında, kilisenin duvar örgüsünde kullanılan dolgu harcından alınan örneklerin hammadde özellikleri fiziksel, kimyasal ve petrografik analizlerle belirlenmiştir. Analiz çalışmaları sonucunda, harçların agrega-bağlayıcı özellikleri ile agrega içeriği petrografik olarak belirlenmiş olup, örneklerin hiçbirinde çimento kullanılmadığı, bağlayıcı olarak kireç kullanıldığı, tüm numunelerin puzolan içerdiği ve tüm örneklerde tuğla kırığı bulunduğu tespit edilmiştir. Yapılan arkeometrik analiz verileri ışığında yapının restorasyonunda kullanılabilecek dolgu harcı önerisi geliştirilmiştir. Yapılan çalışmanın diğer tarihi yapıların restorasyon sürecine rehber olması hedeflenmektedir.
Anahtar Kelimeler: Tao-Klarjetie, Haho, kilise, arkeometri, harç, petrografi
Archeometric analysis and restoration proposal for Haho (Khakhuli) church filling mortar
Murat Eroğlu1, Evren Kavali2, Fatma Zehra Çakıcı31Department of Archaeology, Kastamonu University, Kastamonu2Republic of Türkiye Ministry of Culture and Tourism
3Department of Architecture, Atatürk University, Erzurum, Türkiye
Haho (Khakhuli) church, built in the 10th century during the Bagrat Kingdom, is located within the borders of Bağbaşı Village, formerly known as Haho, in Erzurum province, Tortum District. The monastery, which was an important educational institution in the Middle Ages, was deteriorated over time due to environmental impactsand repeated natural disasters. Restoration work has become inevitable for the building to survive. The main purpose of this study is to determine the properties of the Haho Church rubble wall filling mortar using analytical methods and to develop a prescription for the filling mortar to be used in the restoration of the building. In this study, employing an experimental methodology, the raw material properties of samples taken from the filling mortar used in the church's masonry were analyzed through physical, chemical, and petrographic analyses. Petrographic analysis revealed the aggregate content and binding characteristics of the mortars. It was found that none of the samples contained cement; instead, lime was used as a binder, all samples included pozzolanic materials, and brick fragments were consistently present. Based on the archaeometric data obtained, a compatible filling mortar formulation was developed for use in the building's restoration. The findings of this study are intended to support the restoration of similar historical structures.
Keywords: Tao-Klarjetie, Haho, church, archaeometry, mortar, petrography
Makale Dili: Türkçe